Þegar ferðast er um hálendi Íslands, um afdali og heiðarlönd, má víða sjá merki um mannabústaði. Fólk kom sér upp aðsetri á ótrúlegustu stöðum og bjó þar við misjöfn kjör. Þessum bæjum – eða kotum – var gjarnan úthlutað til þeirra sem ekki vildu vera í vist hjá öðrum, enda var frelsið fólki efst í huga. Bæir og gripahús voru byggð úr því sem landið gaf; húsin entust illa og þurftu sífellt viðhald og endurbyggingu. Margar frásagnir hafa verið ritaðar um lífið á heiðunum, bæði ljúfar og síður góðar.

Maður kemst ekki hjá því að velta fyrir sér hvernig líf fólks og skeppna var á þessum býlum þar sem náttúruöflin voru, og eru enn, óvægin. Það er samt stutt í rómantíkina og vissulega er landið fallegt í góðu veðri, hvort sem er að sumri eða vetri.

Lagið Heiðarbýlið er lítil saga um eitt af þessum býlum. Tíminn eyðir smám saman ummerkjum og minningum, en sögurnar lifa – og í manninum býr alltaf taug sem togar hann sífellt aftur í átthagana.

Þannig gengur lífið sinn vana gang. Lagið er lífshlaupið sjálft í þremur vísum; við fæðumst, lifum og deyjum. Það þarf að fóta sig í fyrstu, en ferðin verður markvissari og öruggari með tímanum. Þegar endalokin nálgast er orðið of seint að iðrast.

Lagið fjallar ekki síður um það hvernig við mótumst af upprunanum og hversu sterkt við trúum því að líf okkar sé viðbót við það sem á undan er gengið. Boðskapurinn er sá að öllu lífi á jörðinni farnast best að lifa í sátt og stefna í rétta átt, hver svo sem hún er.

Hugmyndin að textanum kviknaði þegar ég ók um húnvetnska sveit að vori til og sá nýfædd lömbin stíga sín fyrstu skref í túnunum hjá mæðrum sínum. Það skiptir ekki máli hver skepnan er – allt lýtur lögmálum lífsins.

Hér gerir höfundur mikilvæga uppgötvun og horfist í augu við sjálfan sig. Hann lýsir því yfir að honum þyki hreinlega slæmt að hafa ekki áttað sig á því fyrr að hann er, alveg eins og allir aðrir, fyllilega þess verðugur að njóta gleði og hamingju í lífinu. Kveikjan að laginu er sú ákvörðun að kasta loksins af sér gömlum boðum og byrðum til þess að ganga beint inn um gleðinnar dyr, enda er það alltaf vonarinnar virði að láta vaða og treysta því að hamingjan geti fylgt manni.

Þótt lífsins lystisemdum sé tekið fagnandi og sögumaðurinn telji sig nú hafa örugga stjórn á þeim, þá kraumar ákveðin varkárni undir niðri. Hann er brenndur af fyrri reynslu og afleiðingum ótæpilegra skemmtana og veit að hann má ekki steypa sér í glötun. Þess vegna ætlar hann að dreypa varlega á dagsins víni, en þó duglega ef hann kýs svo sjálfur. Þetta er hress en þroskaður slagari sem fagnar lífinu hér og nú, með opin augu fyrir því hve mikið er í húfi.

Kjarninn í þessu lagi er sú grundvallarstaðreynd að við mætum í þennan heim með allt það sem til þarf; við erum nóg nákvæmlega eins og við erum. Lífið er ekki eitthvað sem gerist í óskilgreindri framtíð eða á að fela í minningum fortíðarinnar – lífið er núna og það ert fyrst og fremst þú sjálfur sem lifir því og berð ábyrgð á því. Við látum okkur oft dreyma um eitthvað sem bíður okkar í framtíðinni, en þegar sá dagur rennur upp rætist draumurinn sjaldnast eins og við ímynduðum okkur. Samt reynum við stöðugt að viðhalda þessum tálvonum í þeirri von að hlutirnir breytist á endanum. Þetta er ákveðin endaleysa sem leiðir ekki til neins og því engin ástæða til að bíða sífellt eftir „betri tíð“ eða nýrri gæfusmíð.

Lagið er falleg hvatning um að fagna því að vera á miðri leið og skoða allt æviskeiðið sem eina stóra happastund. Þegar við opnum fyrir eigin dulvitund áttum við okkur á því að það þjónar okkur lítt að setja alltaf sama gamla leikritið á svið eða slá á frest að bæta sig, því biðin er endalaus ef ekki er gripið til aðgerða. Boðskapurinn er einfaldur en djúpur: Tíminn bíður ekki eftir neinum, allt er eins og það er og hlutirnir fara eins og þeir fara. Staðreyndin er sú að við erum aðeins núna – lífið, það ert þú.

Líkt og með marga aðra texta höfundarins, þá er ferlið á bak við þetta lag hálfgerð óvissuferð; skrifað er beint út frá því sem upp í hugann kemur hverju sinni og undirmeðvitundinni leyft að ráða för. Útkoman er magnaður og dálítið dulúðugur óður til náttúrunnar og landsins okkar. Textinn dregur upp ákveðna andstæðu á milli manna og náttúru. Annars vegar er það maðurinn – hetjulegur á yfirborðinu, á þönum út um víðan völl, „rífur bara kjaft“ og er nánast alveg sama um afleiðingarnar svo lengi sem þær lenda ekki á honum sjálfum.

Hins vegar er það náttúran, sem þarf að þola þessa misjafnlegu meðferð en sér samt alltaf um sig sjálf. Hún birtist okkur í ýmsum myndum og mikilli dulúð, eins og þegar þoka og dögg leggjast yfir dalina og eyðisandinn. Í gegnum þessa myndrænu lýsingu má finna hvernig landið sjálft sefur og hvílist, fullt af þögnum álögum sem enginn kemst undan – og þrátt fyrir allt okkar strit og yfirgang, þá er það einmitt þessi tenging við landið sem gerir það að verkum að lífið yrði „alveg hábölvað“ án þess.

Lagið „Tóti“ fjallar um skemmtikraftinn og mannvininn Þórólf. Hann var það sem kallað er „Spillemand“. Þessir karlar hafa alltaf verið til í ýmsum myndum; hér áður fyrr fóru þeir á milli bæja með hljóðfæri og léku fyrir dansi. Hljóðfærin voru af öllum gerðum, en ef engin voru tækin var bara sungið – eða spilað á greiðu og bréf.

Fiðlan var meðfærilegust þegar menn fóru fótgangandi á milli staða, en á Íslandi var harmónikkan algengust. Ég hef meira að segja heyrt sögur af „Tótum“ sem höfðu með sér heilu harmóníumin og fluttu þau á milli staða, þannig að menn lögðu ómælt á sig til að koma tónlistinni til fólksins. Margar sögur eru til af Tótum sem þótti sopinn góður og var gestum af þeim toga gjarnan veitt ríkulega, enda jók það oft á bæði spilagleðina og úthaldið.

Nútíma-Tótar grípa helst í gítarinn þegar halda á uppi stuði, þótt enn megi rekast á einstaka harmónikkuleikara sem heldur uppi stemningunni. Ég þekki ekki skapgerð þessa fólks almennt, en mig grunar að þetta séu mestu ljúfmenni sem hafa það eitt að markmiði að skemmta sér og öðrum og gleyma sér í tónlistinni. Okkar Tóti er allavega mikið ljúfmenni og dáður af öllum, og ekki er að heyra að hann hafi notað aðra vímugjafa en gleðina og góða skapið.

Þessi texti getur seint talist djúp speki eða háfleygur skáldskapur. Hér ræður einfaldleikinn ríkjum, en undir niðri leynist þó lítil og einlæg saga um sterkar tilfinningar til ákveðinnar persónu. Sögumaðurinn gerir sér enga grein fyrir því að fegra hlutina; hann hefur heyrt sögur um að viðkomandi sé hálfgalin og jafnvel óuppalin, en það breytir engu um hrifninguna.

Það gætir mikillar óþreyju í laginu þar sem sögumaðurinn þráir ekkert heitara en að fá athygli og hringir í sífellu í þeirri von að fá símtal til baka um hæl. Hann einfaldlega verður að ná athygli hennar og fá hana með sér í bæinn. Kæruleysið og ákefðin keyra söguna áfram þegar hann ekur af stað, alveg óvænt, til að sækja hana í einum grænum – knúinn áfram af þeirri einu staðreynd að hann dáist að útliti hennar og stæl.

Lagið Fullikall varð til í kringum 1985. Á þeim árum var ég hljómborðsleikari og söngvari í hljómsveitinni París. Við spiluðum út um allt og bandið var drulluþétt, enda Halli Gulli á trommum og Finnur Finns á bassa. Ingvar Grétarsson kíldi þetta svo saman með ótrúlegum tilþrifum á gítarnum og Júlíus Guðmundsson stóð í frontinum og söng eins og enginn væri morgundagurinn.

Þetta voru geggjaðir tímar – ungir menn, ódauðlegir, sem tóku hressilega á því. Lagið og textinn urðu einmitt til í þessu umhverfi. Það er oft mikil skemmtun að fylgjast með gestum á fjölmennum dansleikjum og sjá hvernig fólki reiðir af þegar líður á nóttina. Stundum voru hljómsveitarmeðlimir reyndar sjálfir orðnir hálfframlágir eftir törnina og þá þurfti mikið hugmyndaflug til að hressa félagana við.

Við náðum eitthvað að spila þetta á sínum tíma áður en leiðir skildust, en nú hefur lagið verið endurvakið 40 árum síðar og hljómar svona í dag.

Lagið byrjar á ákveðnum trega og dökku yfirbragði. Horft er til baka yfir erfiða hugarfundi, dimmar svikanætur og tregafullar bænarstundir sem hafa verið manni fjötur um fót. En þrátt fyrir þessa fortíðardrauma er undirtónninn fullur af hlýju og nýrri von; því sérhver saga og sérhvert augnablik sem fólk deilir getur yljað manni þegar upp er staðið, enda segir máltækið að allt sé þegar þrisvar er.

Boðskapurinn nær hámarki í viðlaginu þar sem tekin er meðvituð ákvörðun um að það sé hreinlega ekki seinna vænna en einmitt núna að breyta um stefnu. Þetta er fílósófía þess að þora að sleppa stjórninni: að leysa festarnar, róa taugarnar og láta reka á reiðanum. Í stað þess að strita og berjast gegnum fleiri „hetjudáðir“ er gengið inn í nýjan og fullkominn sáttmála við lífið – sjálfan sælusáttmálann, þar sem maður fagnar frelsinu í sátt við sjálfan sig og aðra.

Lagið var samið í miðjum Covid-19 faraldrinum þegar mikið mæddi á fólki og mikilvægt var að stappa stálinu í hvert annað. Kveikjan að laginu voru vangaveltur um það hvar við værum í raun stödd ef við glötuðum trúnni og voninni á allt og alla í miðri einangrun og óvissu. Spurningin „hvað verður þá ef gleðin og bjartsýnin eru horfnar út á haf?“ vísar beint í þennan sálræna ótta sem einkenndi samfélagið á þessum tímum.

Við þennan þunga blandast svo ljúf speki um að líta sér nær og átta sig á því að það er aldrei of seint að rækta samböndin og horfa á það góða í tilverunni – eins og hamingjuna sem leynist í litlu hlutunum, könguló á mosabarði eða sumarsólinni. Boðskapurinn er skýr: Þegar á botninn er hvolft er engum hollt að loka sig af, klemma saman kjálkana og ala á gervistolti. Í stað þess að æðrast eigum við að brosa út um gluggana, reka burt skuggana og boða nýja endurfundi.

Lagið fjallar, eins og nafnið gefur til kynna, um draumaheim eða útópíu. Þegar nóttin skellur á og skuggarnir lengjast má greinilega lesa úr textanum ákveðna krísu gagnvart raunveruleikanum og sterka þörf höfundarins til að flýja hann. Það var þó ekki fyrr en löngu síðar að höfundurinn áttaði sig á því hvað var í gangi á þessum tíma; lagið sprettur upp úr meðvituðum raunveruleikaflótta og ákveðinni afneitun á eigin niðurrifi.

Textinn fangar þessa djúpu tilvistarlegu þrá eftir því að sleppa undan óttanum og þrautunum – að flýja burt frá öllu því sem spillir heiminum, jafnt innra sem ytra, og leita athvarfs á vit staðar þar sem ríkir algjört öryggi. Boðskapurinn snýst um þessa sárgrætilegu þörf fyrir að finna ást, yl og frið í nýju upphafi þegar veruleikinn er orðinn of þungur og byrja lífið hreinlega á ný, frjáls og frír.